Tổ lấy mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định được thông tin thực hiện lấy mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ (ảnh Ngọc Kiên)
Mệnh lệnh từ trái tim và sứ mệnh lịch sử
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng dọc theo chiều dài đất nước vẫn còn hàng trăm nghìn phần mộ chỉ mang dòng chữ: “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin”. Sau mỗi tấm bia vô danh là nỗi mong mỏi khắc khoải của biết bao gia đình suốt nhiều thập kỷ đi tìm người thân chưa một lần được gọi đúng tên.
Hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được phát động nhằm huy động sức mạnh của cả hệ thống chính trị, các lực lượng chức năng và đội ngũ khoa học công nghệ, đẩy nhanh tiến độ tìm kiếm, lấy mẫu sinh phẩm, giám định ADN và xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin.
Trong hành trình ấy, khoa học và công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ mà đang trở thành nền tảng quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu trả lại tên tuổi cho những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
GS.TS. Chu Hoàng Hà - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
GS.TS. Chu Hoàng Hà - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, thành viên Ban Chỉ đạo Quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, nhấn mạnh, chiến dịch mang ý nghĩa nhân văn đặc biệt, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc. Việc đồng loạt triển khai lấy mẫu sinh phẩm tại nhiều nghĩa trang liệt sĩ trên cả nước, trong đó có Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng (Kiên Giang), không chỉ góp phần đẩy nhanh tiến độ xác định danh tính liệt sĩ mà còn tiếp thêm động lực cho đội ngũ các nhà khoa học đang ngày đêm nghiên cứu, hoàn thiện các giải pháp công nghệ phục vụ nhiệm vụ đặc biệt này.
Thách thức từ thời gian và yêu cầu về công nghệ mới
Theo GS.TS. Chu Hoàng Hà, phần lớn hài cốt liệt sĩ đã nằm trong lòng đất hơn nửa thế kỷ dưới điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm của Việt Nam. Quá trình phong hóa tự nhiên khiến ADN bị phân hủy nghiêm trọng, phân mảnh, biến tính và lẫn nhiều tạp chất từ môi trường đất đá. Đây là thách thức lớn nhất đối với công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ.
Trước đây, phương pháp phân tích các chỉ thị STR trên ADN nhân được xem là “tiêu chuẩn vàng” trong giám định huyết thống. Tuy nhiên, công nghệ này chỉ phát huy hiệu quả khi ADN còn tương đối nguyên vẹn. Trong khi đó, với nhiều mẫu hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam, ADN sau hàng chục năm chỉ còn những đoạn rất ngắn, khoảng 50-70 nucleotide, không đủ chiều dài để các chỉ thị STR truyền thống có thể đọc và phân tích chính xác. Vì vậy, không ít trường hợp dù đã lấy được mẫu nhưng vẫn chưa thể xác định danh tính.
Chính những thách thức đó đặt ra yêu cầu phải có một phương pháp giám định mới có khả năng khai thác thông tin di truyền ngay cả trên các mẫu ADN đã bị phân hủy nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới kết hợp phân tích đa hình đơn nucleotide (NGS-SNP) được các nhà khoa học đánh giá là bước đột phá quan trọng, mở ra hướng tiếp cận mới trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Bước ngoặt từ công nghệ NGS-SNP
Trao đổi với phóng viên, PGS.TS. Phí Quyết Tiến - Phó Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho biết, điểm cốt lõi tạo nên bước đột phá của công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới kết hợp phân tích đa hình đơn nucleotide (NGS-SNP) là khả năng đồng thời phân tích hàng nghìn vị trí đa hình đơn nucleotide (SNP) trên các đoạn ADN có kích thước rất ngắn. Nhờ đó, công nghệ vẫn có thể khai thác hiệu quả thông tin di truyền từ những mẫu ADN đã bị phân mảnh nghiêm trọng, đồng thời cho phép xác định chính xác quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và dòng mẹ qua 4-5 thế hệ.
Khác với phương pháp STR truyền thống vốn đòi hỏi các đoạn ADN có chiều dài tương đối lớn và còn nguyên vẹn, công nghệ NGS-SNP vẫn có thể phân tích các đoạn ADN ngắn còn sót lại sau quá trình phân hủy kéo dài trong điều kiện tự nhiên. Đây là ưu thế đặc biệt quan trọng đối với công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ ở Việt Nam, nơi phần lớn các mẫu hài cốt đều đã trải qua nhiều thập kỷ dưới tác động của khí hậu nhiệt đới nóng ẩm.
Đánh giá về hiệu quả thực tế, PGS.TS. Phí Quyết Tiến cho biết, kết quả thử nghiệm tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng) cho thấy tỷ lệ thu nhận ADN đạt tiêu chuẩn phục vụ giám định bằng công nghệ NGS-SNP đạt từ 86,7% đến 93%, cao gấp nhiều lần so với việc sử dụng công nghệ cũ. Đây là minh chứng rõ nét cho hiệu quả vượt trội của công nghệ mới đối với những mẫu hài cốt bị phân hủy nặng.
Trong bối cảnh Chiến dịch 500 ngày đêm đang được triển khai với khối lượng công việc rất lớn, việc làm chủ quy trình công nghệ NGS-SNP có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Công nghệ này không chỉ nâng cao hiệu quả giám định mà còn mở ra cơ hội xác định danh tính cho nhiều hài cốt liệt sĩ từng được xem là không còn khả năng phân tích bằng các phương pháp truyền thống.
Theo GS.TS. Chu Hoàng Hà, để đạt được những bước tiến này, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã phối hợp chặt chẽ với các chuyên gia và tổ chức khoa học quốc tế, đặc biệt là Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) cùng các cơ quan đối tác ngoại giao chiến lược trong đào tạo nhân lực, chuyển giao công nghệ, hỗ trợ kỹ thuật và trang thiết bị hiện đại.
Thông qua quá trình hợp tác quốc tế, đội ngũ các nhà khoa học Việt Nam đã từng bước làm chủ toàn bộ quy trình kỹ thuật từ xử lý mẫu xương, tách chiết ADN, giải trình tự gene đến phân tích dữ liệu tin sinh học và xác lập quan hệ huyết thống theo các tiêu chuẩn quốc tế.
Khoa học góp phần viết tiếp đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”
Việc làm chủ công nghệ NGS-SNP không chỉ nâng cao năng lực khoa học và công nghệ của Việt Nam trong lĩnh vực giám định ADN, mà còn góp phần hiện thực hóa chủ trương đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ phục vụ những nhiệm vụ có ý nghĩa chính trị, xã hội và nhân văn sâu sắc. Đây là minh chứng cho thấy khoa học và công nghệ không chỉ tạo ra những giá trị mới cho phát triển kinh tế - xã hội mà còn có thể giải quyết những vấn đề còn trăn trở của lịch sử.
Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là lời tri ân của Đảng, Nhà nước và Nhân dân đối với những người con ưu tú đã ngã xuống vì Tổ quốc. Trong hành trình ấy, sự đồng hành của khoa học và công nghệ đang tạo thêm niềm tin để công tác xác định danh tính liệt sĩ được đẩy nhanh hơn, chính xác hơn và hiệu quả hơn.
Mỗi danh tính được xác định không chỉ giúp một gia đình khép lại hành trình mòn mỏi đi tìm người thân, mà còn góp phần hoàn thiện những khoảng trống của lịch sử, làm sâu sắc hơn truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” của dân tộc.
Hành trình đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình được đo bằng trí tuệ, trách nhiệm và lòng biết ơn của cả dân tộc. Trong hành trình ấy, những bước tiến của khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ NGS-SNP, đang mở thêm những cánh cửa hy vọng, để ngày càng nhiều liệt sĩ vô danh được gọi đúng tên, trở về trong vòng tay của người thân và trong ký ức trọn vẹn của đất nước./.
Nam Phong (theo https://sokhoahoccongnghe.phutho.gov.vn/)